The Correspondence of Benito Arias Montano. Digital Critical Edition

1568 11 14

William D. Lindanus (The Hague) to Benito Arias Montano [Antwerp]

14 November 1568

METADATA

Identifier: 1568 11 14

Incipit: Si uales, magnifice domine doctor, ex animo gratulor.

Manuscripts:

    (O) KBS, Ms. A 902, ff. 153r-[154v].

Prints:

    (E1) Macías, La Biblia Políglota de Amberes, pp. 106-109; (E2) Domínguez, Correspondencia, I, 146-153.

Critical edition, translation and notes: Baldomero Macías Rosendo

Codification and digital edition: Antonio Dávila Pérez

SUMMARY

While working on the second volume of his Apologeticuma question arose to Lindanus dealing with a passage of Eclesiástico 16, [14]. In this letter Lindanus asks if the Greek manuscripts sent from Rome to make up the edition of the Polyglot present a reading different from the most common text, namely, «every man shall receive according to his works».

COMMENT

During the years 1568-1569, Plantin printed for Lindanus the two volumes that comprised the first part of his Apologeticum ad Germanos. The second of those volumes was already printed in February 1569, and both volumes were always considered and sold as a unit, so it is not likely that the Bishop of Ruremonde was referring here to that work, but rather to the second part of the work, titled Altera pars apologetici ad Germanos, pro religionis catholicae pace, atque solida ecclesiarum in uero Christi Iesu Euangelio concordia, whose printing finished in 1570.

For the correct understanding of this letter, we must bear in mind that Lindanus asks BAM to verify a passage from the Eclesiástico in the various Greek codices that had been assembled for the preparation of the Royal Polyglot. In turn, BAM will forward the letter, with a brief marginal annotation, to Franciscus Raphelengius, Plantin's son-in-law, to satisfy the bishop's request. A second marginal annotation has been added by Raphelengius, in which he responds to BAM's request. The fact that Raphelengius has the Greek manuscripts allows us to conjecture that perhaps he was taking care of fixing the Greek text. We can also assume, based on the testimony of this letter, that BAM did not frequent Plantin's workshops on a daily basis, where Rafelengio lived.

The numbering of this document in the Stockholm manuscript records the fact that the second page of the sheet, where the address appears, which should be page 154, has not been numbered. The first page of the following letter receives that numbering. For this reason, we have chosen to register page 154 in square brackets.

FACSIMILE

TEXT AND CRITICAL APPARATUS (VISUALIZATION OF XML-TEI MARKUP) La correspondencia de Benito Arias Montano: edición crítica digital — Guillermo D. Lindano (La Haya) a Benito Arias Montano [Amberes] – 14 de noviembre de 1568


[Sobrescrito:]
Magnifico atque clarissimo uiro domino Benedicto Ariae Montano.
[Anotado en el margen, escritura de BAM, con escritura transversal:]
Willelmus Lindanus, episcopus Ruremundensis1, ex Haga Comitis2 14 nouembris 1568. De uersione loci Ecclesiastici 163.
Salutem plurimam.

[1] Si uales, magnifice domine doctor, ex animo gratulor. [2] Domum reuersus cum Apologetici nostri pro religionis concordia tomum alterum absoluere studeremus, nodus te uindice dignus incidit. [3] Cum enim codices Graeci nobis uisi, etiam Complutenses, capite 16 Ecclesiastici uarient a Latina uulgata editione: «omnis misericordia faciet cuique locum secundum meritum operum suorum»; optarim ut magnifica dominatio uestra non grauetur codices Roma missos aliosue Graecos tuos consulere an ulli tui uarient a uulgatis Graecis: ἕκαστoς κατὰ τὰ ἔργα αὐτoῦ εὑρήσει.

[Añadido por Arias Montano:]

Curabis, amabo, charissime Francisce, conferre hunc locum et si quid dignum scriptu inuenies, in tergo huius epistolæ exscriptum ad me mittes

[Añadido por Francisco Rafelengio:]

Exemplar Romanum non habet aliter ἕκαστoς κατὰ τὰ ἔργα αὐτoῦ εὑρήσει

[4] Noster legisse uidetur: κατὰ τὴv ἀξίαv τῶν ἔργωv, aut forte κατὰ τὸ ἀξίωμα τῶν ἔργωv.

[5] Si quid tuis in codicibus repereris quod hanc uetustam Graecorum lectionem queat confirmare, nobis pergratum fecerit magnifica uestra dominatio, si communicare non grauabitur.

[6] Boni, quaeso, consule nostram hanc libertatem, quod tua studia interpellare non uereor; fretus enim tua humanitate non dubitaui hasce ad te dare, quo nos tuis studiis deuotissimos magis tibi nouo beneficio deuincires.

[7] Vale diu incolumis in Christo Iesu. Ex Hagha Comitis4, 14 nouembris anno5 68. Magnificae uestrae dominationi ex animo deditissimus
Wilhelmus Lindanus, episcopus Ruraemundensis.

[Posdata:]

[8] Plantino nostro mandauimus ut magnificae uestrae dominationi exemplar nostri Apologetici daret nostro nomine quo pignus aliquod amicitiae nostrae extaret.

Ruremundensis] O, E2; Ruraemundensis (E1)
Comitis] O, E2; Comite (E1)
16] E1; 18 (O, E2)
Comitis] O, E2; Comite (E1)
anno] O, E2; omisit (E1)
Retrato de Guillermo Dámaso Lindano. Grabado atribuido al estudio de Philips Galle, 1604 y 1608.
TRANSLATION INTO SPANISH
AND NOTES
La correspondencia de Benito Arias Montano: edición crítica digital — Guillermo D. Lindano (La Haya) a Benito Arias Montano [Amberes] – 14 de noviembre de 1568


[Sobrescrito:]
Al magnífico y preclaro varón, el señor Benito Arias Montano.
[Anotado en el margen, escritura de BAM, con escritura transversal:]
Guillermo Lindano,1 obispo de Ruremonde, desde La Haya, a 14 de noviembre de 1568. Acerca de la traducción de un pasaje del capítulo 16 del Eclesiástico.
Un cordial saludo.

[1] Si se encuentra bien, magnífico señor doctor, me alegro sinceramente. [2] Tras regresar a casa y ponerme manos a la obra para acabar la segunda parte de nuestro Apologético en favor de la concordia de la religión, me ha surgido un problema digno de su intervención.[3] Pues dado que todos los códices griegos que hemos examinado, incluidos los complutenses, discrepan de la lectura de la Vulgata en el capítulo 16 del Eclesiástico: «omnis misericordia faciet cuique locum secundum meritum operum suorum»;2 me gustaría que su magnífica señoría me comprobara en los códices griegos enviados desde Roma,3 u otros que estén en su poder, si alguno discrepa respecto al arquetipo griego: ἕκαστoς κατὰ τὰ ἔργα αὐτoῦ εὑρήσει.4

[4] Nuestro códice parece haber leído κατὰ τὴv ἀξίαv τῶν ἔργωv, o tal vez, κατὰ τὸ ἀξίωμα τῶν ἔργωv «según la categoría de sus obras».5

[5] Si encontrara en sus manuscritos algo que confirme esta antigua lectura griega, le quedaríamos muy agradecidos a su señoría si no rehúsa comunicárnoslo.

[6] No tome a mal, se lo ruego, nuestro atrevimiento de interrumpir sus estudios; pues confiado en su humanidad, no he vacilado en remitirle esto, con lo que nos tendrá más obligados aún con este nuevo favor que nos hace a los que ya de por sí somos adeptos a sus estudios.

[7] Que Nuestro Señor Jesucristo le dé salud por mucho tiempo. Desde La Haya, a 14 de noviembre del año 68. Completamente afectísimo a su magnífica señoría,
Guillermo Lindano, obispo de Ruremonde.
[Posdata:]

[8] Le hemos encargado a nuestro amigo Plantino que en nuestro nombre le regale a su magnífica señoría un ejemplar del Apologético para que medie alguna prenda de nuestra amistad.

Note: 1 Wilhelm Van der Lindt nace en 1525 en Dordrecht y estudia en Lovaina en los 40, siendo uno de los más brillantes estudiantes del Collegium Trilingue; después pasa algún tiempo en Francia perfeccionando el griego y el hebreo. Trabajó durante algún tiempo en la universidad creada en Dillingen por el cardenal Otto Truchsess, obispo de Augsburgo, para la formación de los clérigos, habiendo alcanzado mientras tanto el doctorado de Teología (1556). Entre 1554 y 1557 enseñó Teología en Dillingen para convertirse en 1577 en canónigo y arcediano del obispado de Utrecht y vicario general de la sede de Leeuwarden. Su extraordinaria eficacia le llevó a ser consagrado obispo de Rurmond el 14 de abril de 1562, en Bruselas. La revolución y los problemas religiosos le impidieron residir en Rurmond durante siete años. En 1578 hizo un viaje a Roma para exponer al Papa Gregorio XIII el estado de los Países Bajos; el Pontífice le nombra asistente al trono pontifical. Después de tres meses en Roma, Lindano embarca hacia España, de donde regresa en 1579. En 1584 vuelve a Roma, donde, durante el papado de Sixto V, se ocupa de estudios filosóficos y de investigaciones de antiguos manuscritos: en 1588 se le llamó a ocupar el obispado de Gante, vacante después de la muerte de Cornelio Jansenio (muerto en 1575). Lindano fallece el 2 de noviembre de 1588, tres meses después de su nominación. Entre sus muchas obras, mencionamos el De optimo genere interpretandi scripturas (Colonia, 1558), Apologeticum ad Germanos, pro religionis Catholicae pace atque solida ecclesiarum in uero Christi Iesu Euangelio concordia, 3 vols. (Amberes, 1568-1570), título al que se hace mención en esta carta, Paraphrasis et castigationes in psalmum 118, cum isagoge et oratione parascenastica in eumdem. Cf. BNB, XII (1892-1893), cols. 212-216; HTL, IV, 378-398 y notas; BIB, III, 859.
Note: 2 VVLG. Eccli. 16, 15. Traducción: «toda misericordia le garantizará a cada uno un lugar según sus obras».
Note: 3 Para la preparación de la Políglota Regia no solo dispusieron de los manuscritos griegos reunidos por Cisneros, sino que se volvieron a pedir a Roma los manuscritos que habían servido de base para el texto Complutense. Algunos de esos manuscritos griegos procedentes de Roma han sido identificados en la Biblioteca Vaticana, concretamente los que llevan la numeración 330 y 346 (108 y 248 de la colección Holmes-Parsons).
Note: 4 SEPTVAG. Sir. 16, 14. Traducción: «cada uno recibirá según sus obras». En el margen, añadido por BAM (señalado en color verde en nuestra edición): «Encárgate, por favor, mi querido Francisco, de confrontar este pasaje, y si encuentras algo digno de escribirlo, envíamelo copiado en el reverso de esta carta». La respuesta de Francisco Rafelengio queda anotada también, a continuación, en el margen del mismo original de la carta, que habría sido previamente enviada a él por BAM: «El ejemplar de Roma no recoge otra cosa más que «cada uno recibirá según sus obras»».
Note: 5 Traducción del primer sintagma griego: «según el mérito de sus obras»; traducción del segundo sintagma: «según la categoría de sus obras».
TEXT (WITHOUT VISUALIZATION OF
XML-TEI MARKUP)
La correspondencia de Benito Arias Montano: edición crítica digital — Guillermo D. Lindano (La Haya) a Benito Arias Montano [Amberes] – 14 de noviembre de 1568


[Sobrescrito:]
Magnifico atque clarissimo uiro domino Benedicto Ariae Montano.
[Anotado en el margen, escritura de BAM, con escritura transversal:]
Willelmus Lindanus, episcopus Ruremundensis, ex Haga Comitis 14 nouembris 1568. De uersione loci Ecclesiastici 16.
Salutem plurimam.

[1] Si uales, magnifice domine doctor, ex animo gratulor. 2] Domum reuersus cum Apologetici nostri pro religionis concordia tomum alterum absoluere studeremus, nodus te uindice dignus incidit. [3] Cum enim codices Graeci nobis uisi, etiam Complutenses, capite 16 Ecclesiastici uarient a Latina uulgata editione: «omnis misericordia faciet cuique locum secundum meritum operum suorum»; optarim ut magnifica dominatio uestra non grauetur codices Roma missos aliosue Graecos tuos consulere an ulli tui uarient a uulgatis Graecis: ἕκαστoς κατὰ τὰ ἔργα αὐτoῦ εὑρήσει.

[4] Noster legisse uidetur: κατὰ τὴv ἀξίαv τῶν ἔργωv, aut forte κατὰ τὸ ἀξίωμα τῶν ἔργωv.

[5] Si quid tuis in codicibus repereris quod hanc uetustam Graecorum lectionem queat confirmare, nobis pergratum fecerit magnifica uestra dominatio, si communicare non grauabitur.

[6] Boni, quaeso, consule nostram hanc libertatem, quod tua studia interpellare non uereor; fretus enim tua humanitate non dubitaui hasce ad te dare, quo nos tuis studiis deuotissimos magis tibi nouo beneficio deuincires.

[7] Vale diu incolumis in Christo Iesu. Ex Hagha Comitis, 14 nouembris anno 68. Magnificae uestrae dominationi ex animo deditissimus
Wilhelmus Lindanus, episcopus Ruraemundensis.
[Posdata:]

[8] Plantino nostro mandauimus ut magnificae uestrae dominationi exemplar nostri Apologetici daret nostro nomine quo pignus aliquod amicitiae nostrae extaret.

en_GBEnglish (UK)