The Correspondence of Benito Arias Montano. Digital Critical Edition

1570 06 01

Iohannes Sambucus (Vienna) to Benito Arias Montano (Antwerp)

1 June 1570

METADATA

Identifier: 1570 06 01

Incipit: Praefationem non modo sanam, eruditam et piam…

Manuscripts:

    (O) KBS, Ms. A 902, f. 168r-169v.

Prints:

    (E1) Macías, La Biblia Políglota de Amberes, pp. 216-219; (E2) Domínguez, Correspondencia, I, 520-527.

Critical edition, translation and notes: Baldomero Macías Rosendo

Codification and digital edition: Antonio Dávila Pérez

SUMMARY

Sambucus has read BAM’s prologue three times and considers it excellent both in its arguments and in its rhetorical quality. He expresses his gratitude to BAM for holding him in high esteem and consideration. He asserts that vernacular translations of the Bible are necessary, although the interpretation of its mysteries should remain the responsibility of the Catholic Church authorities. Plantin deserves the highest praise and honor for his contributions to the Republic of Letters. If BAM requires anything from the Court, Sambucus offers to mediate on his behalf. Meanwhile, he encourages BAM to maintain regular correspondence with him.

COMMENT

Iohannes Sambucus, a Hungarian humanist and friend of Plantin, to whom BAM had requested his opinion on the preface to the Biblia Regia, replies here to BAM's letter, the draft of which we included in document 1570 05 06From the perspective of a mindset embracing the Reformation, Sambuco emphasizes the importance of translating sacred texts into the vernacular languages. In fact, along these lines, the Lutheran theologian Juan Draconites, who passed away in 1566, had already worked on including Luther's German translation alongside the Hebrew, Chaldean, Greek, and Latin texts.

In the digital edition of this letter, we do not provide facsimiles of it, as we do not possess a copy of sufficient quality for this purpose.

TEXT AND CRITICAL APPARATUS (VISUALIZATION OF XML-TEI MARKUP) La correspondencia de Benito Arias Montano: edición crítica digital — Juan Sambuco (Viena) a Benito Arias Montano (Amberes) – 1 de junio de 1570


[f. 169v]
[Sobrescrito:]
Reuerendo et clarissimo uiro domino Benedicto Ariae Montano, domino et amico obseruando. Antuerpiam.
[Anotado en el margen, escritura de BAM, con escritura transversal:]
Iohannis Sambuci. Calendis Iunii 1570. De praefatione.
[Anotado en el margen, escritura de BAM, con escritura transversal:]
Ioannis Sambuci de praefatione.
[f. 168r]
Reuerendo Benedicto Ariae Montano Iohannes1 Sambucus salutem.
[Añadido por BAM en el margen superior izquierdo: ]

Iohannis Sambuci historiographi Caesareii.

[1] Praefationem non modo sanam, eruditam et piam, sed omnis generis ornamentis et artificii politam flosculis iterum, opera non intermissa, perlegi. Cuius dignitas tanto consilio et operi facile respondebit. Laudo studium et adhibitas uigilias, amplector sensus e ueris principiis salutis coelestisque disciplinae profectasprofectos, progressus ordinatos, rationes expedite confectas, consectaria non ἀvακόλoυθα. Ac sine ullius offensa dico me in homine Hispano, theologo praesertim, uix tantam rerum tractationem stilo exquisito deprehendisse. Nemo est, Aria, qui summi regis altam et solidam in rem Christi uoluntatem et impensas non in coelum extollat, omnibus omnino uictoriis, insulis recens uel antea repertis aut ad nauigationes notatis non anteferat. [2] Sed de me iudicium te fallit quod ex amore et sermonibus Plantini hausisti, qui a me putas2 aliquid prolegomenis addi aut demi posse. Conscius mihi sum et Euripidis illud tueor: βάρoς δὲ καὶ τόδ΄ ἐστίv, αἰvεῖσθαι λίαv. Veruntamen qui a puero linguarum commendationem philosophiamque sum secutus a tanto uiro laudari mihi non iniucundum est.

[Añadido por BAM en el margen izquierdo: ]

Sunt et alia diuersa argumenta in eadem epistola.

[3] Et quando amicitiae libertatem concedis, illud non reticebo: nos in Germania ὡς πλείστoυς tenere nullo pacto aut conditionibus obiectis neque tollendam neque negligendam esse sacrorum uernacula lingua intelligentiam et lectionem, cum hoc tamen, ut Scripturae interpretatio et mysteriorum enunciatio praefectis3 Ecclesiae salua sit, audacia temere docendi aut commentandi uulgo reprimatur, caritatis in monendo arguendoque uis ualeat, odium et morbus priuatus minuatur, secessiones et idiognostae non plus quam uniuersus sanctorum Spiritu Dei munitorum sensus possit. Sed neque dona caelestia et authoritatem christianam unico loco aut sede concludimus, etiamsi Toleti sit. Modo caetera conueniant non maioris Pontificem aestimamus. Necessarium tamen caput praecipuaque membra, quibus nitatur coetus diuinus, quos sequamur nosque committamus, secundum Deum, omnes boni profitentur. Haec si non nihil duriora uidentur, rationes copiosae sunt a defensoribus expositae; nec meum est pluribus tractare. [4] Amo te de sensu in Plantinum;4 quidquid in eum contuleris, publice feceris. Vtinam per facultates [f. 168r] illius rebus copiosius liceret consulere! Prolixe illud declararem. Vestrum est, quibus expeditiora sunt omnia, ornare iuuareque tales per quos beneficii gratia in omnem redundat posteritatem.

[5] Si quid apud regem, quod sponte uelle uideris, de me inieceris5aut aliquando effeceris, prosequar officium memoria constanti. Verum qui amiciciam6 non utilitatibus metior, sustinebo me atque oblectabo tuis eleganter et amantissime scriptis literis cui, nisi saepius scripsero, prouocatus indignus necessitudine optata fuero.

[6] Vale. Kalendis Iunii 1570. Vienna.

[Posdata:]

[7] Si ingratum tibi non erit, aut significabis, mittam fortasse proxime aliquot meas in Nouum Testamentum obseruationes, obiter dum ueteres codices uerso, annotatas. Iterum uale, mi optime et doctissime Aria, meque diligere pergito.

Iohannes] O, E1; etc. (E2)
putas] O, E2; putes (E1)
praefectis] O, E2; perfectis (E1)
Plantinum;] O, E2; non distinxit (E1)
inieceris] O, E2; inueneris (E1)
amiciciam] O, E2; amicitia (E1)
TRANSLATION INTO SPANISH
AND NOTES
La correspondencia de Benito Arias Montano: edición crítica digital — Juan Sambuco (Viena) a Benito Arias Montano (Amberes) – 1 de junio de 1570


[f. 169v]
[Sobrescrito:]
Al reverendo y distinguido varón el señor Benito Arias Montano, respetable señor y amigo. Amberes.
[Anotado en el margen, escritura de BAM, con escritura transversal:]
De Juan Sambuco.1 A primero de junio de 1570. Sobre el prefacio.
[Anotado en el margen, escritura de BAM, con escritura transversal:]
De Juan Sambuco sobre el prefacio.
[f. 168r]
Juan Sambuco saluda al reverendo señor Benito Arias Montano.

[1] He vuelto a leer sin interrupción el prefacio de nuevo, el cual no solo está bien escrito, con erudición y piedad, sino que ha sido pulido con todo tipo de ornamentos y adornos de artificio. Su dignidad fácilmente responderá a tan elevado propósito y obra. Alabo el celo y las vigilias en ello invertidas, recibo con agrado los sentimientos emanados de los auténticos principios de la salvación y de la disciplina celestial, los progresos ordenados, los razonamientos formulados con facilidad, las conclusiones consecuentes. Y sin ánimo de ofender a nadie, afirmo que yo en un español, máxime siendo teólogo, difícilmente había encontrado tan gran despliegue de ideas con un estilo tan exquisito. No hay nadie, Arias, que no alce al cielo la elevada y sólida voluntad y los gastos de tan alto rey respecto para la causa cristiana, que no las anteponga a todas las victorias, a las islas recientemente, o ya antes, descubiertas, o a las trazadas para la navegación. [2] Pero respecto a mí, engaña a vuestra merced el juicio que ha sacado del afecto y las palabras de Plantino, puesto que vuestra merced piensa que yo podría añadir o quitar algo al prólogo. Soy consciente de ello y observo aquello de Eurípides que dice: «También es molesto ser alabado en exceso».2 Sin embargo, dado que desde la infancia he perseguido la recomendación de las lenguas y la filosofía, no me resulta ingrato el ser alabado por un varón tan insigne. [3] Y ya que me concede vuestra merced la libertad de un amigo, no voy a silenciar que nosotros en Alemania por lo general sostenemos que de ningún modo y bajo ningún pretexto se debe suprimir ni olvidar el conocimiento y la lectura de los libros sagrados en la lengua vernácula, con tal que la interpretación de la escritura y la exposición de los misterios sea conservada por los próceres de la Iglesia, que se contenga la audacia de enseñar con irreflexión o de contentar en público, que se mantenga viva la caridad del aviso o la reprensión, que disminuya el odio y los males particulares, que las secesiones y los herejes no puedan más que todo el sentir de los santos ayudados por el Espíritu Santo. Pero no limitamos los dones divinos y la autoridad cristiana a un único lugar o sede, aunque esté en Toledo dicha sede. A condición de que lo demás sea concorde, no estimamos en más la figura del Pontífice. En cualquier caso, todos los virtuosos reconocen que es necesaria una cabeza visible y un cuerpo preeminente, en los que se apoye la asamblea divina, y a los cuales podamos seguir y confiarnos, según la voluntad de Dios. Esto, si parece algo demasiado duro, hay abundantes argumentos expuestos por sus defensores, y no es cometido mío meterme en mayores profundidades. [4] Apruebo el sentimiento de vuestra merced respecto a Plantino; cualquier honor que le haya conferido vuestra merced, le ruego que lo haga público. ¡Ojalá las circunstancias permitieran ocuparse con mayor detenimiento de sus asuntos! Lo declararía con todo lujo de detalles. Está en la mano de vuestras mercedes, quienes lo tienen todo más fácil, adornar y ayudar a tales hombres por quienes el favor redunda en toda la posteridad.

[5] Si, como parece vuestra merced querer por propio impulso, mencionas algo o haces algo alguna vez sobre mí, cumpliré con mi servicio con permanente recuerdo. Pero yo, que valoro la amistad no por la utilidad, me contendré y me deleitaré con la carta elegante y afablemente redactada de vuestra merced, a quien, a menos que escriba con más frecuencia, seré llamado indigno de la familiaridad deseada.

[6] Adiós. A primero de junio de 1570. Desde Viena.

[Posdata:]

[7] Si no resulta ingrato a vuestra merced, o me da a entender lo contrario, le enviaré, quizá pronto, algunas observaciones que he hecho sobre el Nuevo Testamento, anotadas al paso mientras hojeo los antiguos códices. Adiós otra vez, mi excelente y doctísimo Arias, y continúe considerándome su amigo.

Note: 1 Juan Sambuco o Iohannes Zsamboky (25 de julio de 1531- 13 de junio 1584) procedía de una noble y rica familia del noroeste de Pressburg, Hungría. Estudió en varias universidades de Alemania, Francia e Italia y fue consejero e historiógrafo en la corte de Viena de Maximiliano II y de Rudolfo II. La primera edición de sus Emblemata apareció en 1564 en la oficina plantiniana, que reimprimió esta obra cinco veces más. Sus otras publicaciones van desde la edición de textos clásicos hasta obras historiográficas. Publicó también los Icones Medicorum (1574), retratos y vidas de grandes médicos. En la República de las Letras de su época se le reconoció, además de por su obra, por su patronazgo científico y por la espléndida colección de libros y manuscritos que llegó a atesorar, colección que legó a la Biblioteca Imperial de Viena. Cf. HTL, III, pp. 494-495; DBI, IV, 1748; A. Visser, Joannes Sambucus and the Learned Image: the Use of Emblem in Late-Renaissance Humanism (Leiden: Brill, 2005).
Note: 2 E. Or., v. 1162.
TEXT (WITHOUT VISUALISATION
OF XML-TEI MARKUP)
La correspondencia de Benito Arias Montano: edición crítica digital — Juan Sambuco (Viena) a Benito Arias Montano (Amberes) – 1 de junio de 1570


[f. 169v]
[Sobrescrito:]
Reuerendo et clarissimo uiro domino Benedicto Ariae Montano, domino et amico obseruando. Antuerpiam.
[Anotado en el margen, escritura de BAM, con escritura transversal:]
Iohannis Sambuci. Calendis Iunii 1570. De praefatione.
[Anotado en el margen, escritura de BAM, con escritura transversal:]
Ioannis Sambuci de praefatione.
[f. 168r]
Reuerendo Benedicto Ariae Montano Iohannes Sambucus salutem.

[1] Praefationem non modo sanam, eruditam et piam, sed omnis generis ornamentis et artificii politam flosculis iterum, opera non intermissa, perlegi. Cuius dignitas tanto consilio et operi facile respondebit. Laudo studium et adhibitas uigilias, amplector sensus e ueris principiis salutis coelestisque disciplinae profectos, progressus ordinatos, rationes expedite confectas, consectaria non ἀvακόλoυθα. Ac sine ullius offensa dico me in homine Hispano, theologo praesertim, uix tantam rerum tractationem stilo exquisito deprehendisse. Nemo est, Aria, qui summi regis altam et solidam in rem Christi uoluntatem et impensas non in coelum extollat, omnibus omnino uictoriis, insulis recens uel antea repertis aut ad nauigationes notatis non anteferat. [2] Sed de me iudicium te fallit quod ex amore et sermonibus Plantini hausisti, qui a me putas aliquid prolegomenis addi aut demi posse. Conscius mihi sum et Euripidis illud tueor: βάρoς δὲ καὶ τόδ΄ ἐστίv, αἰvεῖσθαι λίαv. Veruntamen qui a puero linguarum commendationem philosophiamque sum secutus a tanto uiro laudari mihi non iniucundum est.

[Añadido por BAM en el margen izquierdo: ]

[3] Et quando amicitiae libertatem concedis, illud non reticebo: nos in Germania ὡς πλείστoυς tenere nullo pacto aut conditionibus obiectis neque tollendam neque negligendam esse sacrorum uernacula lingua intelligentiam et lectionem, cum hoc tamen, ut Scripturae interpretatio et mysteriorum enunciatio praefectis Ecclesiae salua sit, audacia temere docendi aut commentandi uulgo reprimatur, caritatis in monendo arguendoque uis ualeat, odium et morbus priuatus minuatur, secessiones et idiognostae non plus quam uniuersus sanctorum Spiritu Dei munitorum sensus possit. Sed neque dona caelestia et authoritatem christianam unico loco aut sede concludimus, etiamsi Toleti sit. Modo caetera conueniant non maioris Pontificem aestimamus. Necessarium tamen caput praecipuaque membra, quibus nitatur coetus diuinus, quos sequamur nosque committamus, secundum Deum, omnes boni profitentur. Haec si non nihil duriora uidentur, rationes copiosae sunt a defensoribus expositae; nec meum est pluribus tractare. [4] Amo te de sensu in Plantinum; quidquid in eum contuleris, publice feceris. Vtinam per facultates [f. 168r] illius rebus copiosius liceret consulere! Prolixe illud declararem. Vestrum est, quibus expeditiora sunt omnia, ornare iuuareque tales per quos beneficii gratia in omnem redundat posteritatem.

[5] Si quid apud regem, quod sponte uelle uideris, de me inieceris aut aliquando effeceris, prosequar officium memoria constanti. Verum qui amiciciam non utilitatibus metior, sustinebo me atque oblectabo tuis eleganter et amantissime scriptis literis cui, nisi saepius scripsero, prouocatus indignus necessitudine optata fuero.

[6] Vale. Kalendis Iunii 1570. Vienna.

[Posdata:]

[7] Si ingratum tibi non erit, aut significabis, mittam fortasse proxime aliquot meas in Nouum Testamentum obseruationes, obiter dum ueteres codices uerso, annotatas. Iterum uale, mi optime et doctissime Aria, meque diligere pergito.

en_GBEnglish (UK)