1568 11 14

Guillermo D. Lindano (La Haya) a Benito Arias Montano [Amberes]

14 de noviembre de 1568

METADATOS

Identificador: 1568 11 14

Íncipit: Si uales, magnifice domine doctor, ex animo gratulor.

Manuscritos:

    (O) KBS, Ms. A 902, ff. 153r-[154v].

Impresos:

    (E1) Macías, La Biblia Políglota de Amberes, pp. 106-109; (E2) Domínguez, Correspondencia, I, 146-153.

Edición crítica, traducción y notas: Baldomero Macías Rosendo

Codificación y edición digital: Antonio Dávila Pérez

RESUMEN

Trabajando en el segundo volumen de su Apologeticum, a Lindano le surgió un problema acerca de un pasaje del Eclesiástico 16, [14]. En esta carta Lindano pregunta si los manuscritos griegos enviados desde Roma para realizar la edición de la Políglota presentan una lectura de este pasaje distinta de la más aceptada, es decir, «cada uno recibirá conforme a sus obras».

COMENTARIO

Durante los años 1568-1569, Plantino le imprime a Lindano los dos volúmenes de que constaba la primera parte de su Apologeticum ad Germanos. El segundo de estos volúmenes ya estaba impreso en febrero del año 1569, y siempre fueron considerados y vendidos ambos volúmenes como una unidad, por lo que no resulta probable que el obispo de Ruremonde se refiera aquí a ese trabajo, sino más bien a la segunda parte de la obra, titulada Altera pars apologetici ad Germanos, pro religionis catholicae pace, atque solida ecclesiarum in uero Christi Iesu Euangelio concordia, cuya impresión se acabó en 1570.

Para la correcta comprensión de esta carta, debemos tener presente que Lindano le pide a BAM que compruebe un pasaje del Eclesiástico en los diversos códices griegos que se habían reunido para la preparación de la Políglota Regia. A su vez, BAM remitirá la carta, con una breve anotación marginal, a Francisco Rafelengio, el yerno de Plantino, para dar satisfacción a la petición del obispo. Una segunda anotación marginal ha sido añadida por Rafelengio, en la que da respuesta a la solicitud de BAM. El hecho de que Rafelengio tenga los manuscritos griegos nos permite conjeturar que tal vez se estaría ocupando de fijar el texto griego. Asimismo podemos suponer, a partir del testimonio de esta carta, que BAM no frecuentaba a diario los talleres de Plantino, donde vivía Rafelengio.

La numeración de este documento en el manuscrito de Estocolmo registra la incidencia de que el segundo folio del pliego, donde aparece el sobrescrito, que debería ser el folio 154, no ha sido numerado. El primer folio de la carta siguiente recibe esa numeración. Por ello nosotros hemos optado por registrar entre corchetes el folio 154.

FACSÍMILES

TEXTO Y APARATO CRÍTICO (CON VISUALIZACIÓN DE MARCADO XML-TEI) La correspondencia de Benito Arias Montano: edición crítica digital — Guillermo D. Lindano (La Haya) a Benito Arias Montano [Amberes] – 14 de noviembre de 1568


[Sobrescrito:]
Magnifico atque clarissimo uiro domino Benedicto Ariae Montano.
[Anotado en el margen, escritura de BAM, con escritura transversal:]
Willelmus Lindanus, episcopus Ruremundensis1, ex Haga Comitis2 14 nouembris 1568. De uersione loci Ecclesiastici 163.
Salutem plurimam.

[1] Si uales, magnifice domine doctor, ex animo gratulor. [2] Domum reuersus cum Apologetici nostri pro religionis concordia tomum alterum absoluere studeremus, nodus te uindice dignus incidit. [3] Cum enim codices Graeci nobis uisi, etiam Complutenses, capite 16 Ecclesiastici uarient a Latina uulgata editione: «omnis misericordia faciet cuique locum secundum meritum operum suorum»; optarim ut magnifica dominatio uestra non grauetur codices Roma missos aliosue Graecos tuos consulere an ulli tui uarient a uulgatis Graecis: ἕκαστoς κατὰ τὰ ἔργα αὐτoῦ εὑρήσει.

[Añadido por Arias Montano:]

Curabis, amabo, charissime Francisce, conferre hunc locum et si quid dignum scriptu inuenies, in tergo huius epistolæ exscriptum ad me mittes

[Añadido por Francisco Rafelengio:]

Exemplar Romanum non habet aliter ἕκαστoς κατὰ τὰ ἔργα αὐτoῦ εὑρήσει

[4] Noster legisse uidetur: κατὰ τὴv ἀξίαv τῶν ἔργωv, aut forte κατὰ τὸ ἀξίωμα τῶν ἔργωv.

[5] Si quid tuis in codicibus repereris quod hanc uetustam Graecorum lectionem queat confirmare, nobis pergratum fecerit magnifica uestra dominatio, si communicare non grauabitur.

[6] Boni, quaeso, consule nostram hanc libertatem, quod tua studia interpellare non uereor; fretus enim tua humanitate non dubitaui hasce ad te dare, quo nos tuis studiis deuotissimos magis tibi nouo beneficio deuincires.

[7] Vale diu incolumis in Christo Iesu. Ex Hagha Comitis4, 14 nouembris anno5 68. Magnificae uestrae dominationi ex animo deditissimus
Wilhelmus Lindanus, episcopus Ruraemundensis.

[Posdata:]

[8] Plantino nostro mandauimus ut magnificae uestrae dominationi exemplar nostri Apologetici daret nostro nomine quo pignus aliquod amicitiae nostrae extaret.

Ruremundensis] O, E2; Ruraemundensis (E1)
Comitis] O, E2; Comite (E1)
16] E1; 18 (O, E2)
Comitis] O, E2; Comite (E1)
anno] O, E2; omisit (E1)
Retrato de Guillermo Dámaso Lindano. Grabado atribuido al estudio de Philips Galle, 1604 y 1608.
TRADUCCIÓN AL ESPAÑOL
Y NOTAS
La correspondencia de Benito Arias Montano: edición crítica digital — Guillermo D. Lindano (La Haya) a Benito Arias Montano [Amberes] – 14 de noviembre de 1568


[Sobrescrito:]
Al magnífico y preclaro varón, el señor Benito Arias Montano.
[Anotado en el margen, escritura de BAM, con escritura transversal:]
Guillermo Lindano,1 obispo de Ruremonde, desde La Haya, a 14 de noviembre de 1568. Acerca de la traducción de un pasaje del capítulo 16 del Eclesiástico.
Un cordial saludo.

[1] Si se encuentra bien, magnífico señor doctor, me alegro sinceramente. [2] Tras regresar a casa y ponerme manos a la obra para acabar la segunda parte de nuestro Apologético en favor de la concordia de la religión, me ha surgido un problema digno de su intervención.[3] Pues dado que todos los códices griegos que hemos examinado, incluidos los complutenses, discrepan de la lectura de la Vulgata en el capítulo 16 del Eclesiástico: «omnis misericordia faciet cuique locum secundum meritum operum suorum»;2 me gustaría que su magnífica señoría me comprobara en los códices griegos enviados desde Roma,3 u otros que estén en su poder, si alguno discrepa respecto al arquetipo griego: ἕκαστoς κατὰ τὰ ἔργα αὐτoῦ εὑρήσει.4

[4] Nuestro códice parece haber leído κατὰ τὴv ἀξίαv τῶν ἔργωv, o tal vez, κατὰ τὸ ἀξίωμα τῶν ἔργωv «según la categoría de sus obras».5

[5] Si encontrara en sus manuscritos algo que confirme esta antigua lectura griega, le quedaríamos muy agradecidos a su señoría si no rehúsa comunicárnoslo.

[6] No tome a mal, se lo ruego, nuestro atrevimiento de interrumpir sus estudios; pues confiado en su humanidad, no he vacilado en remitirle esto, con lo que nos tendrá más obligados aún con este nuevo favor que nos hace a los que ya de por sí somos adeptos a sus estudios.

[7] Que Nuestro Señor Jesucristo le dé salud por mucho tiempo. Desde La Haya, a 14 de noviembre del año 68. Completamente afectísimo a su magnífica señoría,
Guillermo Lindano, obispo de Ruremonde.
[Posdata:]

[8] Le hemos encargado a nuestro amigo Plantino que en nuestro nombre le regale a su magnífica señoría un ejemplar del Apologético para que medie alguna prenda de nuestra amistad.

Nota: 1 Wilhelm Van der Lindt nace en 1525 en Dordrecht y estudia en Lovaina en los 40, siendo uno de los más brillantes estudiantes del Collegium Trilingue; después pasa algún tiempo en Francia perfeccionando el griego y el hebreo. Trabajó durante algún tiempo en la universidad creada en Dillingen por el cardenal Otto Truchsess, obispo de Augsburgo, para la formación de los clérigos, habiendo alcanzado mientras tanto el doctorado de Teología (1556). Entre 1554 y 1557 enseñó Teología en Dillingen para convertirse en 1577 en canónigo y arcediano del obispado de Utrecht y vicario general de la sede de Leeuwarden. Su extraordinaria eficacia le llevó a ser consagrado obispo de Rurmond el 14 de abril de 1562, en Bruselas. La revolución y los problemas religiosos le impidieron residir en Rurmond durante siete años. En 1578 hizo un viaje a Roma para exponer al Papa Gregorio XIII el estado de los Países Bajos; el Pontífice le nombra asistente al trono pontifical. Después de tres meses en Roma, Lindano embarca hacia España, de donde regresa en 1579. En 1584 vuelve a Roma, donde, durante el papado de Sixto V, se ocupa de estudios filosóficos y de investigaciones de antiguos manuscritos: en 1588 se le llamó a ocupar el obispado de Gante, vacante después de la muerte de Cornelio Jansenio (muerto en 1575). Lindano fallece el 2 de noviembre de 1588, tres meses después de su nominación. Entre sus muchas obras, mencionamos el De optimo genere interpretandi scripturas (Colonia, 1558), Apologeticum ad Germanos, pro religionis Catholicae pace atque solida ecclesiarum in uero Christi Iesu Euangelio concordia, 3 vols. (Amberes, 1568-1570), título al que se hace mención en esta carta, Paraphrasis et castigationes in psalmum 118, cum isagoge et oratione parascenastica in eumdem. Cf. BNB, XII (1892-1893), cols. 212-216; HTL, IV, 378-398 y notas; BIB, III, 859.
Nota: 2 VVLG. Eccli. 16, 15. Traducción: «toda misericordia le garantizará a cada uno un lugar según sus obras».
Nota: 3 Para la preparación de la Políglota Regia no solo dispusieron de los manuscritos griegos reunidos por Cisneros, sino que se volvieron a pedir a Roma los manuscritos que habían servido de base para el texto Complutense. Algunos de esos manuscritos griegos procedentes de Roma han sido identificados en la Biblioteca Vaticana, concretamente los que llevan la numeración 330 y 346 (108 y 248 de la colección Holmes-Parsons).
Nota: 4 SEPTVAG. Sir. 16, 14. Traducción: «cada uno recibirá según sus obras». En el margen, añadido por BAM (señalado en color verde en nuestra edición): «Encárgate, por favor, mi querido Francisco, de confrontar este pasaje, y si encuentras algo digno de escribirlo, envíamelo copiado en el reverso de esta carta». La respuesta de Francisco Rafelengio queda anotada también, a continuación, en el margen del mismo original de la carta, que habría sido previamente enviada a él por BAM: «El ejemplar de Roma no recoge otra cosa más que «cada uno recibirá según sus obras»».
Nota: 5 Traducción del primer sintagma griego: «según el mérito de sus obras»; traducción del segundo sintagma: «según la categoría de sus obras».
TEXTO (SIN VISUALIZACIÓN DE MARCADO
XML-TEI)
La correspondencia de Benito Arias Montano: edición crítica digital — Guillermo D. Lindano (La Haya) a Benito Arias Montano [Amberes] – 14 de noviembre de 1568


[Sobrescrito:]
Magnifico atque clarissimo uiro domino Benedicto Ariae Montano.
[Anotado en el margen, escritura de BAM, con escritura transversal:]
Willelmus Lindanus, episcopus Ruremundensis, ex Haga Comitis 14 nouembris 1568. De uersione loci Ecclesiastici 16.
Salutem plurimam.

[1] Si uales, magnifice domine doctor, ex animo gratulor. 2] Domum reuersus cum Apologetici nostri pro religionis concordia tomum alterum absoluere studeremus, nodus te uindice dignus incidit. [3] Cum enim codices Graeci nobis uisi, etiam Complutenses, capite 16 Ecclesiastici uarient a Latina uulgata editione: «omnis misericordia faciet cuique locum secundum meritum operum suorum»; optarim ut magnifica dominatio uestra non grauetur codices Roma missos aliosue Graecos tuos consulere an ulli tui uarient a uulgatis Graecis: ἕκαστoς κατὰ τὰ ἔργα αὐτoῦ εὑρήσει.

[4] Noster legisse uidetur: κατὰ τὴv ἀξίαv τῶν ἔργωv, aut forte κατὰ τὸ ἀξίωμα τῶν ἔργωv.

[5] Si quid tuis in codicibus repereris quod hanc uetustam Graecorum lectionem queat confirmare, nobis pergratum fecerit magnifica uestra dominatio, si communicare non grauabitur.

[6] Boni, quaeso, consule nostram hanc libertatem, quod tua studia interpellare non uereor; fretus enim tua humanitate non dubitaui hasce ad te dare, quo nos tuis studiis deuotissimos magis tibi nouo beneficio deuincires.

[7] Vale diu incolumis in Christo Iesu. Ex Hagha Comitis, 14 nouembris anno 68. Magnificae uestrae dominationi ex animo deditissimus
Wilhelmus Lindanus, episcopus Ruraemundensis.
[Posdata:]

[8] Plantino nostro mandauimus ut magnificae uestrae dominationi exemplar nostri Apologetici daret nostro nomine quo pignus aliquod amicitiae nostrae extaret.

es_ESEspañol