[1] No se maraville vuestra merced que según la variedad de los ingenios se ayan variados2 los pareçeres açerca de la praefaçión de vuestra merced, ni es cosa que le deva causar pesadumbre, pues todos se conforman en desear el açertamiento della. Yo la he leýdo, y el argumento y materia della me ha pareçido muy escogida3, y va con tan buen estylo y elegançia deduzida al propósito, que a todos dará contentamiento. [2] Y con dos cosas que vuestra merced advierta, satisfará a los pareçeres que se an dado, y no avrá más que pedir. La una es perspicuidad en la distinçión de las periodos, con la distinçión de punctos y commas4; porque unas vezes se implican, y otras se alargan tanto, que falta spíritu5 para tener con ellas. La otra es interponer algunas dotrinas que vuestra merced dexa como suppuestas, y conviene que vayan expressadas; y de señalarlas en los lugares que se desean, serviré yo en esta a vuestra merced con el amor que devo, y no como censor, sino como discípulo desta arte, aunque vuestra merced me la haga por allá con el nombre de maestro.
[3] «Finem rebus omnibus praestitutum esse» es proposiçión magistral, y ansý su dignidad pide una affirmaçión llena. Y ansý en lugar del «uidetur» viene muy bien un «est», y se fenesca la cláusula con un «existimatur».
[4] Infra, eadem pagina, en lugar del «creduntur», se porná más significantemente «conspiciuntur», ut non derogetur cognitioni naturali, quae constitutionem uniuersi cum suo ambitu a Deo profluxisse et emanasse assequuta et,6 etsi quantum ad modum et tempus et cognitionis firmitatem fide ex Genesi sit accepta.
[5] Infra, clausula quae incipit: «Omnia quae numerauimus» digerenda est penes hanc doctrinam, quod appetitus naturalis, qualis est in inanimatis, dirigitur a cognitione naturae, hoc est, Dei, quare inanimata nullam cognitionem habent, nec imperfectam, altioris siue inferioris sortis sint; unde nunquam obliqua in suis officiis reperiuntur, sed aeque perfecte omnia in suo genere ea absoluunt.
[6] Pagina 2ª, la cláusula que comiença: «Etenim si a primis, etc.» est implicata et indiget illuminatione propter longitudinem periodi,7 porque la sentençia que vuestra merced enseña es probar que cómo omnia inanimata perpetuo tenore in suis functionibus obsequuntur [f. 156v] suo creatori, a los hombres, que conosçen y tienen razón. [7] Y ansí conviene que vuestra merced ponga dos puntos que señalen la sentencia8 que quiere enseñar,9 y desta manera ningún «non» redunda.
[8] Folio 2, pagina 2, ante periodum quae incipit: «Verum enimuero, etc.» ne lector suspicetur in statu naturali tantum creatum fuisse primum hominem, et ab hoste Diabolo ex eo deiectum, praeponatur doctrina quae dicat: «Hinc post naturalia adminicula super naturali10 ope creasse Deum primum hominem rectum, et iustitia originali munitum, qua mens Deo copulata et eidem sensualis pars annexa integre malum cauere posset, et in Dei gratia homo perseuerans coelestem suum finem consequi». Qua interposita doctrina, aptissime sequitur clausula: «Verum, etc.»
[9] Infra, eadem pagina, oportet interponere: «Postquam ab innocentiae statu per peccatum decidit homo, ita infirmatum aut imbecillitatum fuisse, ut non solum uigorem antiquum et sublimitatem uirium ad assequutionem coelestis finis mediorumque eiusdem exercitium amisisse, sed et tantam ignorantiam contraxisse manifestum sit, ut maxima pars eorum, quae homo scit, cum minima eorum quae ignorat comparari nequeat, etc.»
[10] Folio 3, pagina 2, coarctandum est nomen philosophiae, ut dicatur: «Orta est illa philosophiae pars quae uitam hominis instituit, et est tripliciter diuisa, etc». Et sane praecedens periodus est doctrinae plena, obscura tamen, quia longius tractaturtur11; quae distinctione membrorum principalium potest apte illuminari.
[11] Infra, eadem pagina, ubi dicitur: «Homines essent» addendum est: «tenebris ignorantiae post peccatum offusi». Et deinde «instigatorem ad malum diuisionesque et discordias communem hostem haberent, proprium cuique sensum applaudentem, etc.», ut malorum quae narrantur duae causae in initio dictionis exprimantur,12 exprimantur, ubi etiam quae una periodo dicuntur, pluribus distinguere oporteret explicationis gratia.
[12] Infra, eadem pagina, in periodo quae incipit: «Atque hoc unum» oportet exprimere «aduersarium propensione hominum in propria sensa post lapsum peccati usum fuisse, etc.» Et quia sequens periodus ex hac nascitur, apte incipiet: «Atque hinc, quanquam nonnulli, etc.»
[13] Folio 4, pagina 1, ubi dicitur: «Causa latens nequitiae» «originalis peccati» dicatur, absque illo «ut ita dicamus». [14] Et infra, quod sequitur: «Nullum adhibuisse remedium ignorantiae, infirmitatis et aliorum quae recensentur», dicendum est: «nec potuisse inuenire nec adhibere remedium, quia uerum, firmum, nudum et syncerum exhibere Christo redemptori nostro reseruatum fuit, dicente ipso: In hoc natus sum, ut testimonium perhibeam ueritati».
[15] Folio 4, pagina 2, quae dicuntur uidentur procedere, supposita integra hominis natura, cum solum Diaboli aduersa opera, ignorantiae et caeterorum malorum causa exhibeatur, quandoqui[f. 157r]dem stragis peccati meminisse oporteret. [16] Quibus factum est ut non solum de resurrectione mortuorum, de beatificatione animarum per Dei claram uisionem, et de cognitione Dei, ut beatificator est, quae supernaturalia13 sunt, dicere quicquam non potuerint, uerum nullam simplicem, puram, firmam et nudam asserere ueritatem. Tantum abest ut sub fabulis poetarum, quaestionibus et artificiis nuda et simplex ueritas contenta eliciatur, nisi ab eo qui eam sibi persuaserit.
[17] Folio 4, pagina 2, aquella cláusula que comiença: «Verum enimuero, etc.» uidetur mutanda, dicendo: «In ignorantias praefatas et multos alios errores incidere necessarium erat eum, qui extra Ecclesiam absque fide redemptoris Christi, per quem a iugo Diaboli omnes liberandi erant, et absque luce etiam coelestis doctrinae ageret. [18] Atqui quoniam hoc ex illo dependebat (fide scilicet redemptoris, qui et doctor ac magister hominum futurus erat) ilico post peccatum primi parentis fidem fecit, quae per traditionem aliquo tempore, scilicet naturae14 producta, tandem lege lata, fuit corroborata. [19] In qua post legis naturalis renouitionemrenouationem, sui cognitionem apertius Dominus tradidit, cultum quo honorari uellet instituit et conuictum etiam politicum, ut debite atque sine ulla proximi laesione degeretur, edocuit. [20] Necnon et prophetas tanquam ministros et suae legis et15 doctrinae praedicatores, quam populo inuulgarent suamque beneuolentiam et iram item ob populi exasperationem, quae illis Dominus specialiter aperiebat, delegit. [21] Atque his gradibus populum suum, ut filium, in fide deduxit, donec quod pollicitus fuerat praestando pater misericordiarum Deus suum unigenitum, hominem factum dedit, qui et doctor coelestis doctrinae eiusdem aeterni patris, simul et hominum redemptor adfuit.» [22] Y está vuestra merced obligado, conforme a este tino, a mudar la oración, porque hasta este parágrapho ha venido hablando con los philósophos, y de los errores y ignorancias que in cognitione sui propriaeque beatitudinis, ac beatificatoris Dei avían tenido. Y ansí para hablar de la misericordia que Dios usó en querer redimir los hombres y enseñarlos, es menester que los dexe, que han16 servido como de exemplo para que los hombres conoscan quan poco por sí17 pueden y saben. Y torne18 a su pueblo con la oraçión del qual, como de schuela, quiso Dios que todas las gentes viniessen19 a aprender su dotrina y misericordias. [23] Y començando a tratar este beneficio tan grande de dar dotrina20 al hombre para que se conosçiesse y conosçiesse21 a Dios, y los mysterios que tenía ordenados para su redempçión y consequuçión del fin, para el qual fue criado, no la trate vuestra merced nomine uerbi, porque se toma pro unigenito Dei filio ordinariamente en la Escritura. Y tomándolo por la doctrina divina, es coinçidir mucho con los herejes en el lenguaje, a quo est abstinendum, maxime ex doctrina sanctorum, variando por estos vocablos: «Doctrina coelestis, sacra, reuelata, [f. 157v] uerbum diuinum».
[24] Folio 6, pagina 1ª, in diuisione partium Sanctae Scripturae in Vetus et Nouum Testamentum oportet, enumerando partes Veteris Testamenti, Christi Redemptoris uaticinia et pollicitationes distincte primum enarrare, post cuius fidem doctrinam coelestem continet, quam ad uiuum accedente plenitudine temporis proprio ore Christus Iesus, suo Euangelio et sacrosancta praedicatione explicare et enarrare dignatus est. Y vuestra merced prosigue muy bien la dignidad de la una doctrina y de la otra, sino que es menester iuntar de cada parte lo que desta animadversión le conviene.
[25] Folio 6, pagina 2, que comiença: «Maximum quidem, etc.» es escogida. Tiene necessidad de declaraçión, que se hará con mayor expressión de los scriptores y ministros del Nuevo y Viejo Testamento, como se advierte en el margen. Y también la tiene de punctuaçión, que tiene periodos muy buenas22 y sin distinçión. [26] Y tanbién quando descrive quánto el exerçiçio23 de la vida regulada por la Sancta Sancta Scriptura la encumbra, es menester poner por cabeça el benefiçio de la fe de Christo y sus mysterios,24 y que en imitar su vida y seguir sus pisadas con su ayuda, está la perfeçión della, como él mismo lo dixo: «Discite a me quia mitis sum, etc.». Et rursus: «qui uult uenire post me abneget semetipsum, etc.». Y la regla y guía desta imitaçión y siguimiento es la dotrina del Sagrado Evangelio.
[27] Folio 7, pagina 1ª, la eversión de repúblicas y provinçias, ha de poner vuestra merced en qué se apartaron de la Iglesia Cathólica, extra quam non est salus neque uera consistentia uirtutis, y ansí omnia corruunt, faltando el fundamento de la fe, y tanbién de la virtud. [28] También pareçe25 que no se deve poner por necessario a los reyes y administradores de la república el estudio de la Escritura (como es ansý) sino la integridad de la fe, debaxo de la obediençia26 de la Iglesia cathólica regida por el Spírito27 Sancto, author y dictador de la Sancta Scriptura, y la administraçión de sus offiçios28, procurando el llevantamiento29 de la virtud y abatimiento de los viçios, como siempre se lo declaran y predican los ministros de la Iglesia; por la qual razón han de procurar siempre traerlos junto a sý. [29] Y para la autoridad que vuestra merced allega, asse de advertir que en aquel tiempo el príncipe seglar era superior al saçerdoçio30. Lo qual suppuesto, habla la autoridad alegada. Y encomiende luego el studio de la Sancta Scriptura a los saçerdotes31
[30] Folio 8, pagina 1, loco illius «Dei uerbum» expedit «Diuinam Scripturam» ponere, quae non solum ad fidem Christi Iesu in sua integritate retinendam et uirtutem [f. 158r] augendam atque ad humanae foelicitatis rationes constituendas, sed ad, etc.
[31] Infra, eadem pagina, ubi prior intentio aut consilium hostis exprimitur, dicendum est «illud esse fidem a pectoribus fidelium euellere, et quod notitia et usus, etc.»
[32] Eodem folio, pagina 2, in periodo quae incipit: «Curauit itaque» explicandum est de infidelibus, qui fidem noluerunt recipere nec diuino uerbo Sacrae Scripturae edoceri; porque lo que se sigue luego uerificatur in haereticis.
[33] Folio 9, pagina 1, doctrina quae incipit paragrapho: «Omnia in uniuersum, etc.» explicanda est et temperanda. Explicanda in distinctione clausularum, singulis classibus ex his ad quos dirigitur suam reddendo,32 scholasticis theologis33 studium hoc commendando ne tota uita in scholastica theologia insumatur, sed eius cognitio semel habita, studio Sacrae Scripturae subseruiat, ad cuius ancillationem et custodiam in sua puritate dono Dei est exhibita. Rhetoribus, quod eloquentiae lepores et suauissimi quidem in Scriptura Diuina Spiritu Sancto doctore dispositi sunt. Adolescentibus scholas frequentantibus, quanti34 eius studium aestimare debeant, quae regulam uitae christianae instituendae teneat. Quapropter per ancillarias disciplinas gradus necessarios facientes ad eius studium anheli properent, imo et inter alias disciplinas miscere studeant. Temperanda etiam est, ut non sic contra doctores scholasticos oratio inuehatur, quod expertes omnino huius studii nomine doctoris contentos notet. Nec insuper propter rei dignitatem affirmetur in cuiusquam theologi animum subiisse Sacrae Scripturae studium indignum esse, cui tempus et labor impendatur. Qua ratione Sanctae Scripturae studium commendatur et aptissime atque elegantissime continuatur sequenti paragrapho sermo contra haereticos, diabolo eis praesidente, qui in praecedenti incoeptus fuerat.
[34] Folio 11, pagina 1, a paragrapho qui incipit: «At uero in ipsis statim, etc.» florens et plena satis procedit oratio; tamen quoniam, authore Tertulliano, quem omnes sancti sequuntur, nulli quantumuis peritissimo doctori catholico ineunda est disputatio cum haeretico35, conuenit in principio praemittere «sapientissimos uiros, etc., in conciliis apostolica authoritate congregatis, Spiritu Sancto praesidente, ex Sacra Scriptura telis desumptis, machinationes haereticorum eneruatas et explosas fuisse». Et quod de uento Aquilone in fine huius partis eleganter appenditur, ego in exemplum adducerem eo finiendo periodum ut dicerem: «At uero illuminator ille cordium aeterni Patris spiritus excussit, etc., quemadmodum potentissimus Aquilo excussis nubibus et caligine coelum serenat36, etc.» Quoniam in scriptura Aquilo non nisi in malam aut asperiorem partem accipitur. [f. 158v]
[35] Tandem, prope finem, ante periodum quae incipit: «Quamobrem omnium bonorum, etc.» in testimonium quod omnia, quae ornate satis annumerata sunt diuino ductu sint acta, aptissime mentio Summi Pontificis, Christi Vicarii, inferretur; qui postquam negotium tam sacri operis resciuit, laetissimo animo probauit et suam benedictionem rei tractatoribus misit. Quo maiori operis authoritati consuletur et officium debitum praestabitur.







